Jak powstawała jedna z najbardziej rozpoznawalnych rzeźb Szczecina? O tym można było dowiedzieć się podczas drugiego spotkania z cyklu „Nakręceni w regionie. Z archiwum TVP3 Szczecin”, które odbyło się w GOKSiR w Przecławiu. A to, co wydarzyło się po projekcji, zaskoczyło wszystkich.
Tym razem widzowie obejrzeli film w reż. Andrzeja Androchowicza, poświęcony „Ognistym ptakom" Władysława Hasiora. Spotkanie miało kameralny charakter. W sali GOKSiR uczestnicy oglądali archiwalny film, siedząc przy stolikach oświetlonych niewielkimi lampkami. Po projekcji mogli poznać więcej szczegółów dotyczących artysty i historii powstania jednej z najbardziej rozpoznawalnych szczecińskich rzeźb. O twórczości Hasiora opowiedziała Monika Kołacz, autorka reportaży „Nazwane na nowo”, przybliżając zarówno jego artystyczną drogę, jak i mniej znane ciekawostki związane z realizacją „Ognistych ptaków".
- Uważa się, że wyprzedzał epokę, zanim podobne rozwiązania zaczęły być później stosowane. Łączył sztukę wysoką z ludowością. Nie bał się kontrowersji - mówiła Monika Kołacz.
Władysław Hasior urodził się w 1928 roku w Nowym Sączu. Kształcił się w Zakopanem pod kierunkiem Antoniego Kenara, a następnie studiował na Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. W 1959 roku wyjechał do Paryża, gdzie pracował w pracowni znanego rzeźbiarza Ossipa Zadkine'a. Jego prace szybko zdobyły uznanie za granicą. Wystawiał między innymi w Sztokholmie, Kopenhadze, Paryżu, Wenecji i Moskwie.
Hasior był pionierem polskiego asamblażu, czyli tworzenia przestrzennych kompozycji z gotowych przedmiotów. Wykorzystywał rzeczy, które dla innych były już niepotrzebne: stare buty, lalki, sztuczne kwiaty, fragmenty narzędzi, blachy czy tkaniny. Potrafił nadać im zupełnie nowe znaczenie. Jego prace mogły zachwycać, ale też szokować i wywoływać niepokój.
Od Podzamcza do Parku Kasprowicza
Szczególnie dużo uwagi poświęcono szczecińskim „Ognistym Ptakom". Kompozycja powstała w 1975 roku z okazji indywidualnej wystawy Hasiora w Zamku Książąt Pomorskich. Początkowo stanęła na zamkowym Podzamczu. Co ciekawe, jej elementy miały wówczas srebrzysty kolor. Obecną, wielobarwną formę otrzymały dopiero podczas późniejszej renowacji.
Historia rzeźby była pełna przeprowadzek. W związku z budową Trasy Zamkowej pod koniec lat 70. trafiła do Huty Szczecin, gdzie Hasior pracował nad jej odnowieniem. Następnie została przewieziona na ówczesny plac Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, dzisiejszy plac Zgody. Ostatecznie, po demontażu i kolejnej konserwacji, w 1994 roku znalazła miejsce w Parku Kasprowicza, gdzie możemy ją oglądać do dziś.
Monika Kołacz przytoczyła również wypowiedź samego artysty, który tłumaczył, że szczecińska kompozycja miała mieć pogodny charakter.
- Rekreacyjny charakter Podzamcza zmusił mnie do rezygnacji z akcentów monumentalnych i cech ponurych, tragicznych. Starałem się nawiązać do dekoracyjno-pogodnego, optymistycznego nastroju samego zamku i jego otoczenia - mówił Hasior w jednym z wywiadów.
Jak zauważyła prelegentka, to wyjątkowe podejście w twórczości artysty, który często podejmował znacznie poważniejsze tematy, nawiązując między innymi do wojny, cierpienia i śmierci.
Hasior sam spawał i wybierał złom
Jedną z ciekawszych historii związanych z powstaniem szczecińskich „Ognistych Ptaków" była współpraca artysty z pracownikami Huty Szczecin, o czym opowiadał piątkowy seans. Wcześniej Monika Kołacz rozmawiała z Bronisławem Woszczyńskim, pracownikiem huty, który uczestniczył w pracach przy rzeźbie. Z jego wspomnień wynika, że Hasior nie ograniczał się do wydawania poleceń. Sam angażował się w realizację projektu, spawał elementy i chodził po terenie zakładu, wybierając ze składowiska złomu części, które mogły mu się przydać.
Jak usłyszeliśmy, współpraca artysty z hutnikami miała raczej służbowy charakter. Hasior sprawiał wrażenie człowieka małomównego i dość ponurego. Nie przeszkadzało mu to jednak osobiście uczestniczyć w każdym etapie pracy.
Bronisław Woszczyński wspominał również charakterystyczny zwyczaj artysty. Hasior lubił zaglądać do kantorka i wypijać kawę z dodatkiem koniaku. Być może - jak żartobliwie zastanawiała się Monika Kołacz - pomagało mu to rozgrzać się podczas pracy.
Człowiek, który pracował przy filmie, pojawił się na widowni
Po projekcji głos zabrał pan Marek, jeden z uczestników seansu. Zaskoczył wszystkich, mówiąc, że przed laty miał swój udział w powstaniu prezentowanego materiału. Okazało się, że w 1980 roku pracował w laboratorium filmowym TVP Szczecin i zajmował się obróbką taśmy, na której zarejestrowano prezentowany materiał. - Ten film dosłownie przechodził przez moje ręce - powiedział. Jego wspomnienia natychmiast wzbudziły zainteresowanie pozostałych uczestników. Rozpoczęła się ciekawa rozmowa o kulisach pracy dawnej telewizji, technice filmowej i ludziach, którzy tworzyli takie produkcje.
Pan Marek był wówczas młodym absolwentem wydziału technologii chemicznej. Zatrudnił się w telewizji jako kierownik produkcji laboratorium filmowego. Jego zadaniem była obsługa nowo zakupionej amerykańskiej maszyny, wykorzystywanej do chemicznej obróbki kolorowych taśm filmowych. Jak opowiadał, był to czas przechodzenia telewizji na technikę kolorową. Materiały rejestrowano na taśmie filmowej, a po zakończeniu zdjęć rolki trafiały do laboratorium, gdzie przechodziły proces wywoływania.
- Taśma była światłoczuła i trzeba ją było wywołać, podobnie jak kiedyś wywoływało się zdjęcia. W przypadku filmu kolorowego cały proces wymagał kontroli. Trzeba było mierzyć nasycenie trzech podstawowych barw, żeby uzyskać naturalne kolory. Mieliśmy do tego specjalne urządzenia - wyjaśniał.
Pan Marek pamięta również redaktora Andrzeja Androchowicza, który przychodził do laboratorium i doglądał procesu obróbki.
- Przyznam, że czekałem na napisy końcowe, licząc na to, że zobaczę nazwiska osób odpowiedzialnych za realizację i montaż filmu. Niestety, nie doczekałem się ich, bo film jest ucięty - przyznał z żalem pan Marek. Wspominał również, że montaż odbywał się w pobliżu laboratorium, a taśmę filmową trzeba było fizycznie sklejać.
Symbolika prac Hasiora
Po projekcji pojawiła się również rozmowa o symbolice „Ognistych Ptaków". Jedna z uczestniczek zwróciła uwagę na możliwe ukryte znaczenia poszczególnych elementów kompozycji. Zauważyła kilka interesujących szczegółów: znaczenie przestrzeni, w której umieszczono rzeźbę, dominujące kolory zielony i pomarańczowy, biblijną drabinę Jakuba, a także powtarzający się motyw liczby trzy. Wskazała między innymi na trzy ptaki oraz jednego z nich, który ma trzy głowy.
- „Ogniste ptaki" można odczytywać na różne sposoby, a ich symbolika wciąż pozostawia pole do interpretacji. Być może właśnie na tym zależało Hasiorowi, by odbiorca nie otrzymywał gotowych odpowiedzi, lecz sam podejmował dialog z dziełem - usłyszeliśmy.
Nie tylko szczecińskie ptaki
Podczas spotkania można było poznać również inne realizacje artysty. Wśród nich znalazły się między innymi „Żelazne Organy" z 1966 roku, monumentalna kompozycja wzniesiona na przełęczy Snozka koło Kluszkowiec. Wspomniano także o „Prometeuszu Rozstrzelanym", znajdującym się w Kuźnicach, oraz pomniku „Ratownikom Górskim” w Zakopanem.
Jedną z najbardziej niezwykłych realizacji Hasiora można zobaczyć w szwedzkim Södertälje, niedaleko Sztokholmu. To „Słoneczny Rydwan", monumentalna kompozycja przedstawiająca sześć rozpędzonych koni przypominających Pegazy. Powstawała przez cztery lata i została ukończona w 1976 roku. Jej inauguracji towarzyszył pochód z pochodniami, a na końskich grzbietach rozpalono ogień. Do dziś związana jest z lokalnymi obchodami nocy świętojańskiej.
Dodajmy, że w Zakopanem funkcjonuje autorska Galeria Władysława Hasiora, którą artysta założył w latach 80. Można tam zobaczyć jego kompozycje, sztandary i rzeźby, pokazujące niezwykłą wyobraźnię oraz niekonwencjonalne podejście do sztuki.
W piątkowy wieczór w GOKSiR w Przecławiu archiwalny film stał się więc nie tylko okazją do przypomnienia historii jednej ze szczecińskich rzeźb, ale również do poznania niezwykłego artysty i wysłuchania wspomnień osób, które miały z tym materiałem bezpośredni kontakt.
Kolejne spotkanie z cyklu „Nakręceni w regionie. Z archiwum TVP3 Szczecin" odbędzie się za dwa tygodnie w GOKSiR w Przecławiu. W piątek, 27 listopada widzowie zobaczą film „Barwy miasta” z 1979 roku w reżyserii Andrzeja Androchowicza i Bogdana Chocianowicza. To obraz Szczecina końca lat 70., pokazujący zarówno zabytkowe oblicze miasta, jak i jego przemysłowy oraz nowoczesny rozwój. Warto przyjść.
